बालमजुरीच्या दलदलीत अडकलेली मुले

0
शहरांमध्ये  सहसा मोठे कारखाने, रेस्टॉरंट, किराणा दुकान, ढाब्यावर लहान मुले काम करताना दिसतात, ज्यांचे वय एकतर अभ्यासाचे किंवा खेळण्याचे असते.  त्याचबरोबर ग्रामीण भागातही चौदा वर्षे किंवा त्यापेक्षा कमी वयाची मुले शेतात, छोटे बांधकाम उद्योग आणि किराणा दुकानात कामात गुंतलेली दिसतात.  सक्तीच्या मजुरीमध्ये गुंतलेली तरुण मुले म्हणजे बालकामगार अशी व्याख्या केली जाते.इंटरनॅशनल लेबर ऑर्गनायझेशनने बालमजुरीची व्याख्या प्रामुख्याने अशी केली आहे ज्यामुळे मुलांचे बालपण  हिरावून घेते आणि त्यांचा मानसिक आणि शारीरिक विकास खुंटतो.  बालमजुरीमुळे मुले मानसिक, शारीरिक, सामाजिक किंवा नैतिकदृष्ट्या कमकुवत होतात आणि त्यांचा आत्मविश्वास नष्ट होतो.  अशी मुले अनेकदा शाळांच्या दारापासून दूर राहतात.  शालेय शिक्षण पूर्ण न झाल्यामुळे त्यांना त्यांच्या हक्कांचीही जाणीव होत नाही, त्यामुळे जीवनाच्या प्रत्येक वळणावर त्यांना मनस्ताप सहन करावा लागतो.

 

ज्या मुलांना आईवडील किंवा पालक नसतात त्यांना बालमजुरीचे सर्वात वाईट आणि भयानक प्रकार सहन करावे लागतात.  अनेकदा अशा मुलांना गुलामांसारखे वागवले जाते.  अशा मुलांना धोकादायक कामात लावण्यासाठी त्यांची खरेदी-विक्रीही केली जाते.  दहशतवाद्यांच्या हाती लागल्यावर अशा मुलांचा मानवी बॉम्ब म्हणून वापर केला जातो.  दुसरीकडे, निराधार लहान मुलींचा व्यापार केला जातो आणि त्यांना वेश्याव्यवसाय सारख्या निंदनीय कृत्ये करायला भाग पाडले जाते, ज्यामुळे त्यांचे जीवन धोक्यात येते आणि त्यांच्या मानवी हक्कांची खुलेआम पायमल्ली होते. भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 21(अ) मध्ये अशी तरतूद आहे की, सहा ते चौदा वर्षे वयोगटातील सर्व मुलांना मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण देणे ही राज्याची जबाबदारी आहे.  याशिवाय भारतीय राज्यघटनेच्या भाग 3 मधील कलम 23 मानवी शोषण तसेच बालमजुरीला प्रतिबंधित करते आणि कायदेशीर व्यवस्था प्रदान करते की बालमजुरी करणार्‍या किंवा करण्यास भाग पाडणार्‍या व्यक्तीला तुरुंगात टाकावे.  कलम 24 नुसार चौदा वर्षांखालील मुले किंवा मुलींना कारखाने, खाणी आणि धोकादायक ठिकाणी काम करण्यास मनाई आहे.

 

कलम 39 नुसार चौदा वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांचा गैरवापर होऊ नये अशी तरतूद आहे.  या घटनात्मक तरतुदी असूनही बालमजुरीला पूर्णपणे आळा घालण्यात सरकारला पूर्णपणे यश आलेले नाही.  ज्या कोमल हातात पुस्तके धरावीत त्याच हातात हातोडा दिसणे सामान्य झाले आहे.  कौटुंबिक परिस्थिती आणि मजबुरीपुढे नतमस्तक होणारी मुले छंदापोटी बालमजुरी करत नाहीत.  सरकारचे अपयश आणि कुटुंबाची मजबुरी त्याला लहान वयातच दगड फोडायला भाग पाडते.जागतिक बाल प्रतिबंध दिनानिमित्त जागतिक प्रक्षेपण 12 जून रोजी आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना आणि युनायटेड नेशन्स चिल्ड्रन्स फंड यांनी ‘2020 ट्रेंड्स अँड द वे अहेड’ नावाचा अहवाल प्रकाशित केला.  या अहवालात जगभरातील सोळा लाख मुलांना पोट भरण्यासाठी बळजबरीने काम करावे लागत असल्याचे समोर आले आहे.  या अहवालात असेही म्हटले आहे की बहुसंख्य बालकामगार उप-सहारा आफ्रिकन देशांमध्ये आहेत. जागतिक स्तरावर ग्रामीण भागात बालमजुरीचे प्रमाण शहरी भागापेक्षा जवळपास तिप्पट आहे.  भारतात पाच ते चौदा वर्षे वयोगटातील सुमारे एक लाख मुलांना बालमजुरी करण्यास भाग पाडले जाते.  भारतात बालमजुरीचे प्रमाण उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या राज्यांमध्ये जास्त आहे.  युनिसेफच्या मते, जगातील सुमारे 12 टक्के मुले केवळ भारतातच बालमजुरीमध्ये गुंतलेली आहेत किंवा गुंतवलेली आहेत.

 

बालमजुरीसारख्या सामाजिक दुष्कृत्यांचे उच्चाटन करण्यासाठी शासनस्तरावर अनेक प्रयत्न झाले असले तरी संस्थात्मक पातळीवर झालेले हे प्रयत्न आतापर्यंत केवळ कागदावरच असल्याचे दिसून आले आहे.  स्वतंत्र भारतात 1948 मध्ये प्रथमच कारखाना कायद्याद्वारे पंधरा वर्षांखालील मुलांचा रोजगार बेकायदेशीर घोषित करण्यात आला.  त्यानंतर, खाण अधिनियम (1952) ने सर्व प्रकारच्या खाणींमध्ये मुलांना कामावर ठेवण्यास मनाई केली.  बीडी आणि सिगार कामगार कायदा (1966) अशा उद्योगांमध्ये मुलांना कामावर ठेवण्यास मनाई करतो.सन 1979 मध्ये सरकारने बालमजुरी रोखण्यासाठी उपाययोजनांवर विचार करण्यासाठी गुरुपाद स्वामी समितीची स्थापना केली.  या समितीने सरकारला सांगितले की, जोपर्यंत गरिबी आहे तोपर्यंत बालमजुरी थांबवणे शक्य नाही.  कायद्याच्या माध्यमातून त्यांची पाळेमुळे उखडून टाकणे शक्य नसल्याचेही समितीने म्हटले आहे.  समितीने असे सुचवले की मुलांना धोकादायक कामात कामावर ठेवण्यास पूर्णपणे बंदी घालण्यात यावी आणि प्रतिबंध नसलेल्या भागात कामाची परिस्थिती, वेळ, मुलांचे वेतन चांगले असावे.
गुरुपाद स्वामी समितीच्या शिफारशीवरून 1986 मध्ये बालकामगार (प्रतिबंध व नियमन) कायदा लागू करण्यात आला.  या कायद्याद्वारे असे ठरविण्यात आले की घरगुती युनिट्स वगळता सर्व क्षेत्रांमध्ये चौदा वर्षांखालील मुलांवर किंवा त्यांच्या संमतीने जबरदस्ती करणे कायदेशीर गुन्हा आहे.  या कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्या व्यक्तीला तीन महिने ते एक वर्षापर्यंतच्या कालावधीसाठी कोणत्याही एका वर्णनाच्या कारावासाची किंवा दहा ते वीस हजार रुपये दंडाची किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात.सर्रासपणे होणार्‍या बालमजुरीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी सरकारने बालकामगार (प्रतिबंध व नियमन), सुधारणा कायदा 2016 पारित केला.
Rate Card
यामध्ये चौदा वर्षांखालील मुलांना सर्व व्यवसायांमध्ये आणि अठरा वर्षांखालील मुलांना धोकादायक व्यवसायात आणि प्रक्रियेत नोकरी देणे हा दंडनीय गुन्हा आहे.समाजात प्रत्येक स्तरावर पसरलेली बालमजुरी रोखणे हे एकट्या सरकारच्या कह्यातली गोष्ट नाही.  त्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी सरकार वेळोवेळी कायदे करत असते, जेणेकरून बालमजुरीसारख्या सामाजिक कलंकातून सुटका होईल.  अकाली श्रमाच्या भट्टीत मुलांना का जळावे लागते, याकडे शासनाचे लक्ष नाही.  गरिबी आणि भूक ही बालमजुरीची प्रमुख कारणे आहेत.सरकारने गरिबीवर नियंत्रण ठेवून समाजातून भूक दूर केली, तरच लहान वयात मुलांना काम करण्याची गरज भासणार नाही.  हे तितके सोपे नसले तरी अशक्य अजिबात नाही.  मुलांना बालमजुरीपासून मुक्त करण्यासाठी अनेक स्वयंसेवी संस्था चांगले काम करत आहेत.

 

संस्थात्मक पातळीवर अशा संस्थांच्या मदतीने सरकार बालमजुरीत ढकललेल्या मुलांना त्यांच्या नरकमय जीवनातून मुक्त करू शकतात. कोणत्याही देशाचे भविष्य वर्तमानाची स्थिती ठरवते.  आजची मुले उद्याच्या देशाचे भविष्य असतील, त्यामुळे बालमजुरीच्या तावडीतून त्यांना वाचवून त्यांच्यात गुंतवणूक करण्याची गरज आहे, जेणेकरून आजची मुले भविष्यात मानवी भांडवल म्हणून संस्कारित होऊन उद्याचा भारताचा सुवर्ण इतिहास लिहू शकतील.  बळजबरीने बालमजुरीत बालक कुठेही अडकले, तर त्याला त्यातून बाहेर काढण्यासाठी सकारात्मक उपाययोजना करणे ही आपली सामाजिक जबाबदारी बनते.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

shree ram advt

Leave A Reply

Your email address will not be published.

कॉपी करू नका.