कालसी हे प्राचीन गाव डेहराडून, उत्तराखंडच्या जौनसार भागात वसलेले आहे. डेहराडून ते चक्रताकडे जाताना कलसी येथे अमलावा नदीच्या काठावर माता कालीचे प्राचीन मंदिर आहे. हे मंदिर द्वापर कालीन असल्याचे मानले जाते. पांडव जेव्हा लखामंडलाकडे जात होते, तेव्हा ते या ठिकाणी थांबले आणि येथे असलेल्या एका गुहेतून लखामंडलाकडे निघू लागले, तेव्हा येथे काली माता प्रकट झाली.यावेळी पांडवांनी काली मातेची पूजा केली. कोणताही त्रास होणार नाही, असा काली मातेने त्यांना आशीर्वाद दिला.
आईच्या आशीर्वादाने ते लखामंडलाच्या राजवाड्यातील कौरव आणि शकुनी मामाच्या हत्येच्या कटातून वाचले. महाभारत काळात पांडव स्वर्गात गेले तेव्हा ते यमुनोत्री मंदिरात जाण्यापूर्वी कलसीच्या काली मंदिरात आले आणि येथे प्रार्थना केली. त्यानंतर ते स्वर्गारोहणासाठी निघून गेले. हे काली मातेचे स्वयंभू सिद्धपीठ आहे.
कालीमाता मंदिराजवळ एक गुहा आहे.पांडव लखामंडलला या गुहेतून गेल्याचे सांगितले जाते. कलसी प्रदेशात एका ठिकाणी अश्वमेध यज्ञाचे अनेक यज्ञकुंड आहेत. जेथे प्राचीन काळी अनेक राजांनी अश्वमेध यज्ञाचा पूणार्हुति प्रदान केला होता. सिद्ध पीठ प्राचीन काली मंदिर कलसीचे पुजारी पंडित केसर सिंह सांगतात की, द्वापार युगातील या काली मंदिरात चैत्र आणि शारदीय नवरात्रीत 9 दिवस मोठी यात्रा भरते.
कलसी ही शिखांचे दहावे गुरु, गुरु गोविंद सिंग यांचे समकालीन ऋषी काल्पी यांची तपोभूमी आहे. येथे त्यांनी वर्षानुवर्षे तपश्चर्या केली. काली माता मंदिर आणि ऋषी काल्पीची तपोभूमी यामुळे या परिसराला कलसी असे नाव पडले. हिमाचल प्रदेशातील सिरमौर संस्थानाच्या राजाच्या बोलावण्यावरून त्यांच्या रक्षणासाठी गुरू गोविंदसिंग यमुनेच्या तीरावर असलेल्या पोंटा येथे आले होते, तेव्हा त्यांनी येथे ध्यानसाधना केली आणि यमुनेचे विदारक रूप शांत केले.जेव्हा कल्पी ऋषींनी गुरु गोविंद सिंग यांचे दर्शन घेण्याची इच्छा व्यक्त केली तेव्हा त्यांनी त्यांच्या सेवकांना सोन्याची पालखी घेऊन त्यांना यमुना नदीच्या काठी पोंटा येथे आमंत्रित केले.
यमुनेच्या तीरावर काल्पी ऋषींनी गुरु गोविंद सिंग यांचे दर्शन घेतले आणि त्यांच्या हातातील यमुनेचे पाणी प्यायले आणि गुरु महाराजांच्या कुशीत त्यांचा मृत्यू झाला. त्याच ठिकाणी गुरु महाराजांनी ऋषी काल्पी यांच्या स्मरणार्थ गुरुद्वाराची स्थापना केली, जिथे आजही गुरु ग्रंथसाहिब नियमितपणे वाचन केले जाते.
कलसी ही विराटनगरचा राजा विराटची राजधानी होती. जौनसार प्रदेशात वाहणाऱ्या टोन्स नदीच्या संगमावर कलसी हे छोटेसे शहर वसलेले आहे. असे मानले जाते की महाभारताच्या पांडव काळात कलसीचा शासक विराट राजा होता आणि त्याची राजधानी विराटनगर होती. येथे वनवासाच्या वेळी पांडवांनी त्यांचे रूप बदलून राजा विराटकडे राहिले, जे आता कलसी म्हणून प्रसिद्ध आहे. इतिहासकार प्रोफेसर देवेंद्र गुप्ता यांच्या म्हणण्यानुसार, चिनी प्रवासी हरेन त्सांगने सातव्या शतकात या परिसराला सुधानगर असे नाव दिले होते,जे डेहराडूनपासून 70 किमी अंतरावर आहे. त्याचे प्राचीन नाव खल्तीका होते.
त्याची इतर नावे कलकुट आणि युगशैल असेदेखील आढळतात. एकेकाळी कलसी प्रदेश हे गढवाल आणि हिमाचल प्रदेशच्या सीमावर्ती प्रदेशांचे सर्वात मोठे व्यापारी केंद्र होते. येथे गढवाल, चक्रता आणि हिमाचल प्रदेशातील सिरमौर संस्थानातील उत्तरकाशी टिहरी जौनसार भागातील आसपासचे लोक आणि व्यापारी व्यवसाय करण्यासाठी येत असत. ही त्यांची सर्वात मोठी बाजारपेठ होती.
सम्राट अशोकाच्या चौदा शिलालेखांपैकी 13 वा शिलालेख यमुना नदी आणि अमलावा यांच्या संगमावर कलसीच्या काही अंतरावर आहे,
ज्यामध्ये सम्राट अशोकाच्या काळातील बौद्ध धर्माची खरी अहिंसेची उद्दिष्टे कोरलेली आहेत. ब्रिटिश काळात 1860 मध्ये एका ब्रिटिश माणसाने फॉरेस्टचा शोध लावला होता. कलसी शिलालेख एका मोठ्या खडकावर कोरलेला आहे. या शिलालेखात हत्तीची आकृती बनवण्यात आली असून त्याखाली गजेतम हा शब्द लिहिला आहे. हत्ती आकाशातून खाली उतरताना दाखवला आहे. या वास्तूची उंची 10 फूट आणि रुंदी 8 फूट आहे. शिलालेखात सम्राट अशोकाने प्राण्यांच्या अनावश्यक हत्येवर बंदी, प्राणी आणि मानवांसाठी आरोग्य सुविधा, युद्व घोषाच्या जागी धम्मघोषाचा विजय यांचा उल्लेख आहे.
संकलन
-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली
![Rate Card](http://sankettimes.com/wp-content/uploads/2023/08/Sanket_SANKET_MAI_20230729_3_1_.jpeg)