महिलांच्या आरोग्याची काळजी कुणाला?

0

देशातील एकूण पारश्रमिक महिलांच्या सहभागाबद्दल दरवर्षी चर्चा होते.  देशातील महिला आर्थिक बाबतीत भेदभावाला बळी पडत असल्याचेही उघडपणे बोलले जाते. शिवाय महिलांना समाजात समान हक्क मिळत नसल्याचा मुद्दाही अनेक दशकांपासून सुरू आहे, पण महत्त्वाची बाब म्हणजे त्यांच्या आरोग्याबाबत मात्र फारशी चर्चा होताना दिसत नाही.  एका सर्वेक्षणानुसार धक्कादायक बाब समोर आली आहे, ती म्हणजे भविष्यात देशातील महिलांची लोकसंख्या पुरुषांपेक्षा जास्त होण्याची चिन्हे आहेत.अशा परिस्थितीत देशाच्या लोकसंख्येतील सर्वात मोठा घटक म्हणूनही महिलांच्या आरोग्यावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.  देशातील प्रत्येक दुसरी महिला अॅनिमियाने ग्रस्त आहे आणि प्रत्येक तिसऱ्या महिलेचा ‘बॉडी मास इंडेक्स’ कमी आहे, ही वस्तुस्थिती धक्कादायक आहे.  एकूण लोकसंख्येच्या एक चतुर्थांश महिला कुपोषित आहेत.   सर्व आश्वासने आणि दावे करूनही ही स्थिती जर अशीच उद्भवत असेल तर आपल्याला महिलांच्या आरोग्याबाबत सतर्क राहण्याशिवाय पर्याय नाही.

पुरुषांच्या तुलनेत महिलांना कमी पोषण मिळत असल्याचे अनेक सर्वेक्षणातून समोर आले आहे.  यामागे आपली पुरुषप्रधान समाजव्यवस्था हेही एक प्रमुख कारण मानले जाते.  मर्यादित उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांमध्ये बचतीच्या दबावामुळे, मुलांना सहसा मुलींपेक्षा अधिक पौष्टिक आहार दिला जातो.  ‘कोरोना महामारीपूर्वी सर्वसमावेशक राष्ट्रीय पोषण सर्वेक्षण 2019’ नुसार, देशातील एका मोठ्या वर्गाला सर्व पोषक तत्वांनी युक्त अन्न मिळत नव्हते.  पण कोरोनाच्या काळात परिस्थिती मर्यादेपेक्षा जास्त बिघडली.टाटा कॉर्नेल इन्स्टिट्यूट फॉर अॅग्रिकल्चर अँड न्यूट्रिशनच्या अभ्यासानुसार, कोरोनाच्या काळात महिलांच्या पोषण आहारात बेचाळीस टक्क्यांनी घट झाली.  त्यांना फळे, भाज्या व इतर पौष्टिक पदार्थ कमी मिळाले.  कोरोनामुळे शाळांमधील ‘पोषण आहार’ सारख्या योजना बंद झाल्यामुळे मुलींना सप्लिमेंट्स आणि आयर्न फॉलिक अॅसिडसारख्या पौष्टिक आहारापासून वंचित राहावे लागले.  हे सर्वज्ञात सत्य आहे की आपल्या देशातील महिलांमध्ये लोहाची सर्वाधिक कमतरता आढळते.  आजही भारतातील 57 टक्के महिला अशक्तपणाने ( एनीमिया)  ग्रस्त आहेत हे धक्कादायक आहे.

घरगुती महिलांमधील कुपोषणाची समस्याही एक गूढच आहे.  घरातील स्त्रिया सहसा सर्वांना खाऊ घालल्यानंतर उरलेले अन्न खातात असा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.  भारतीय वातावरणातील ही प्रवृत्ती त्यांना पुरेशा आणि संतुलित अन्नापासून वंचित ठेवते.  त्याचप्रमाणे कमी वयात लग्न करण्याची पद्धतही काही कमी जबाबदार नाही.  लहान वयात गरोदर राहिल्याने त्याचेही शरीरावर गंभीर दुष्परिणाम होतात. उदाहरणार्थ, नॅशनल फॅमिली हेल्थ सर्व्हे-5 नुसार, 23.3 टक्के मुलींचे लग्न अठरा वर्षाच्या आत होतात.  किशोरावस्थेत आई होण्याचे प्रमाण अजूनही 6.8 टक्के आहे.  प्रौढ गर्भवती महिलांनाही कुपोषणाची समस्या आहे.  गर्भधारणेदरम्यान पुरेशा पोषक तत्वांच्या कमतरतेमुळे, स्त्री आणि बाळ दोघेही दीर्घकाळ कुपोषित राहतात हे एक स्थापित सत्य आहे.
आजकाल आरोग्य तज्ज्ञ भारतीय महिलांमधील ‘छुपी भूक’ ( हिडन हंगर) म्हणजेच अप्रत्यक्ष भुकेबद्दल बोलत आहेत.  म्हणजे शरीरात सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता.  अनेक दशकांपासून महिलांच्या पोषणामध्ये मुख्य लक्ष लोह पुरवठ्यावर होते.  पण आता तज्ञ भारतीय महिलांमध्ये व्हिटॅमिन डी, व्हिटॅमिन बी 12 आणि झिंक सारख्या सूक्ष्म पोषक घटकांच्या कमतरतेकडे देखील लक्ष वेधत आहेत. आजच्या सुसंस्कृत समाजातही भारतीय महिला कौटुंबिक हिंसाचाराच्या बळी ठरत आहेत.  कौटुंबिक हिंसाचारामुळे केवळ शारीरिकच नव्हे तर महिलांच्या मानसिक आरोग्यालाही गंभीर इजा पोहचते.  राष्ट्रीय कौटुंबिक आरोग्य सर्वेक्षणानुसार, 2019-21 मध्ये भारतात घरगुती हिंसाचाराचे प्रमाण 29.3 टक्के होते.  इतकेच नाही तर महिलांच्या आरोग्याचा आणखी एक मोठा पैलू आहे की, सामाजिक दुर्लक्षाच्या भीतीने बहुतांश महिला किंवा त्यांचे कुटुंबीय महिलांचे आजार लपविण्याचा प्रयत्न करतात.  आजही समाजात स्त्री-पुरुषांमध्ये एकाच आजाराकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याचा ट्रेंड आहे.

स्त्रिया स्वतः देखील सामाजिक दबाव आणि घरातील कामात व्यत्यय येण्याच्या भीतीने वैद्यकीय सल्ला घेणे टाळतात.  पुरुषांच्या तुलनेत महिलांना वैद्यकीय सेवा कमी मिळतात हेही आता गुपित राहिलेलं नाही.  या संदर्भात वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम दरवर्षी ‘ग्लोबल जेंडर गॅप’ अहवाल प्रसिद्ध करते.  ताज्या अहवालात भारतीय महिलांच्या आरोग्य सेवांच्या उपलब्धतेची स्थिती अशी आहे की 146 देशांपैकी आपला देश शेवटच्या क्रमांकावर आहे.  विशेषतः ग्रामीण भागात महिलांना आरोग्य सेवा सहज उपलब्ध होत नाहीत.  अनेक वेळा रुग्णालयांमध्ये महिला डॉक्टर, परिचारिका किंवा महिला कर्मचारी नसल्यामुळे महिला रुग्णालयात जाण्यास टाळाटाळ करतात.जागरूक लोकांमध्ये असा विश्वास देखील वाढत आहे की स्त्रियांच्या आरोग्याची चिंता केवळ मानवीदृष्ट्या न्याय्य नाही तर जीवनाच्या प्रत्येक पैलूवर परिणाम करणाऱ्या अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने तितकीच महत्त्वाची आहे.  देशाची निम्मी लोकसंख्या असल्याने महिलांचीही कार्यशक्तीत महत्त्वाची भूमिका बजावते.  काही जण असा युक्तिवाद करू शकतात की त्यांचा श्रमशक्तीमध्ये सहभाग कमी आहे, त्यामुळे कामगार दलातील महिलांचा कमी सहभाग आर्थिक दृष्टिकोनातून फारसा प्रभाव पाडत नाही.हा युक्तिवाद तेच देऊ शकतात ज्यांना माहित नाही की देशातील असंघटित क्षेत्रात उत्पादक कामात महिलांचा सहभाग पुरुषांच्या तुलनेत जास्त दिसून येतो.  लोकसंख्येच्या संदर्भात मग ते देशातील सर्वात मोठे कृषी क्षेत्र असो किंवा कुटीर उद्योग अथवा पूर्ण वाढ झालेला वस्त्रोद्योग असो, या असंघटित क्षेत्राचा एक मोठा भाग सामान्यतः स्त्रिया हाताळतात.  एवढ्या मोठ्या लोकसंख्येच्या महिलांच्या आरोग्याचा प्रश्न असेल, तर महिलांच्या आरोग्याचा देशाच्या आर्थिक विकासावर कसा परिणाम होत आहे, याचेही आकलन व्हायला हवे.
मोठ्या समस्यांच्या तीव्रतेचे अचूक मूल्यांकन करण्यासाठी लहान सर्वेक्षणे पुरेशी असू शकतात का याचाही विचार केला पाहिजे.  महिलांच्या आरोग्याचा प्रश्न देशाच्या एकूण जीवनाच्या प्रत्येक पैलूवर परिणाम करत असेल, तर त्याचे मूल्यमापन करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर महिला-केंद्रित संशोधन सर्वेक्षणे आवश्यक आहेत. आतापर्यंतच्या अंदाजानुसार महिलांना डोळ्यासमोर ठेवून आरोग्याच्या पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा करण्याची नितांत गरज आहे.अर्थात देशात आरोग्य सेवेची संपूर्ण पायाभूत सुविधा उपलब्ध आहे, पण जोपर्यंत महिलांच्या आरोग्यासाठी मोठी योजना उपलब्ध होत नाही, तोपर्यंत महिलांची उपलब्ध सेवांपर्यंत पोहोचण्यासाठी जनजागृती मोहीम राबवणे एवढेच करता येईल.  नियमित तपासणीसाठी प्रवृत्त करण्यासाठी मोहीम चालवणे फार कठीण नाही.  महिलांमध्ये अन्नातील अत्यावश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्यांबाबत जागरूकता निर्माण करण्याचे कामही सोपे आहे.  ही सामाजिक मानसिकता बदलण्यासाठी सरकारी आणि निमसरकारी अशा दोन्ही पातळ्यांवर प्रयत्न केले जाऊ शकतात की महिलांनी त्यांच्या समस्या लपवू नयेत, तरच त्या उघडपणे सांगू लागतील.  आणि लहान वयात विवाह आणि घरगुती हिंसाचाराशी संबंधित कायदे गांभीर्याने लागू केले जाऊ शकतात.

-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

Rate Card

shree ram advt

Leave A Reply

Your email address will not be published.

कॉपी करू नका.